مطالعات سیاسی

نوشته شده توسط در یکشنبه 2 تیر1387 ساعت 11:13 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

تبارشناسی رفتار انتخاباتی

نوشته شده توسط در چهارشنبه 8 خرداد1387 ساعت 5:42 بعد از ظهر موضوع | لینک ثابت

از زماني كه در دهه پاياني هزاره دوم ميلادي پايه هاي ابر قدرت پيشين يعني اتحاد جماهير شوروي فروريخت و با وجود گذشت نزديك به دو دهه از اين واقعه هيچگاه قاعده اي به جاي موازنه قوا ( دو قطبي مبتني بر موازنه ترس ) براي تعريف معادلات جاري سياست بين الملل شكل نگرفت. تلاش يكجانبه امريكا براي گسترش نفوذ و هژموني اش در جهان؛ قدرت يافتن كشورهاي چين و هند و اعتماد به نفس يافتن جهان اسلام٬ تلاش اتحاديه اروپا براي كاهش وابستگي اش به آمريكا و تشكيل يك قدرت سياسي متحد و نهايتاً تلاش كشورهاي مختلف براي ارتقا جايگاهشان در نظام بين الملل٬ روندهاي موجود در روابط بين الملل طي اين دو دهه را شكل داده اند.
آمريكائيان سرمست از به زير كشيدن ابر قدرت شرق بر كوس نظم نوين نواختند و در طبل تك قطبي كوبيدند. اين نظم در ابعاد اقتصادي٬ سياسي و فرهنگي نيز توسط دانشمنداني چون برژينسكي٬ مك لوهان٬ فوكوياما و هانتينگتون انديشه پردازي گرديد.
امروزه اما به كارگيري اين تئوري ها در قالب سياست نومحافظه كارانه در ايالات متحده امريكا شرايطي را در جهان پديد آورده است كه آرامش ناشي از جنگ سرد را به يك آرزو تبديل كرده است. با اين حال٬ طرح ها و سياست هايي كه آمريكا در جهان دنبال مي نمايد نشان مي دهد كه اين ابرقدرت با اتكا به تفوق بي بديل اقتصادي و نظامي اش همچنان به صورت يكجانبه در حال گسترش هژموني اش در جهان است.
يكي از آخرين اقدامات آمريكا در اين زمينه طرح ايجاد سامانه دفاعي موشكي در جمهوري هاي چك و لهستان است كه نارضايتي نسبي اروپاي غربي و واكنش تند روسيه را بدنبال داشت چنانكه روسيه يك موشك بالستيك چند كلاهكي را آزمايش كرد و حتي تهديد نمود كه موشك هاي بالستيك اش را دوباره به سوي اروپا نشانه خواهد گرفت. رهبران روسيه از يكسو به مقابله در اين زمينه پرداخته اند و از سوي ديگر پيشنهادهايي براي مشاركت در اين زمينه ارائه نموده اند.
براي فهم دقيق تر اين طرح و واكنش روسيه مي توان به نكاتي اشاره كرد.
1. ايجاد سامانه دفاع موشكي از سوي امريكا در چك و لهستان در چارچوب كلي سياست امنيتي و نظامي امريكا در جهان قابل فهم است. اين كشور همچنان به دنبال گسترش مرزهاي دفاعي خويش است و بر اساس دكترين موجود دفاع تهاجمي مرزهاي فرا آتلانتيكي تعريف مي شوند.
ايجاد سامانه دفاع موشكي از يك سو مقابله با تهديد ناشي از روسيه٬ چين٬ خاورميانه و خاوردور را دنبال مي نمايد و از سوي ديگر نشان از برتري يافتن اروپاي مركزي در سياست خارجي امريكا دارد. در آستانه جنگ عليه عراق و به دنبال مخالفت برخي كشورهاي اروپاي غربي با اين جنگ٬ دونالد رامسفلد وزير دفاع وقت ايالات متحده امريكا با لحني سرزنش آميز اروپاي غربي را اروپاي كهنه و اروپاي مركزي و شرقي را اروپاي نوين ناميد. اين اروپاي به اصطلاح نوين مي تواند نقش بهتري در سياست خارجي امريكا ايفا نمايد؛ هم از آن رو كه از وابستگي بيشتري برخوردار است و هم از اين جهت كه نقش بيشتري را در زمينه مقابله با نفوذ روسيه در اروپا بازي مي نمايد. تظاهرات و اعتراضات در سفر بوش به آلمان و استقبال گسترده از او در آلباني٬ لهستان و بلغارستان در هفته گذشته تفاوت اروپاي قديم و جديد را به نمايش مي گذارد.
اما با وجود تعارفات موجود ميان رهبران دو كشور روسيه و امريكا ترديدي نيست كه يكي از اهداف اصلي امريكا از ايجاد سامانه دفاع موشكي در چك و لهستان مقابله با روسيه و كاهش بيشتر نفوذ اين كشور در اروپاي شرقي و آسياي مركزي و قفقاز است.
2. عكس العمل روسيه به اين طرح را نيز با توجه به وضعيت كنوني روسيه و قواعد حاكم بر سياست اين كشور مي توان تحليل نمود. از نگاه نگارنده سياست خارجي روسيه عصر پوتين در قبال امريكا را مي توان " دكترين مشاركت و مقاومت " ناميد. روسيه در اين دوره در چارچوب يك سياست خارجي غير ايدئولوژيك و كاملاً عملگرا كه حاضر نيست بدون در نظر گرفتن فايده اي هزينه اي بنمايد با پذيرش ساختارهاي موجود نظام بين الملل به دنبال كسب جايگاه مناسب خويش در اين عرصه است و به همين دليل ميدان بازي بزرگي را براي مشاركت و همكاري با آمريكا و اروپا پيش روي خود مي بيند. در عين حال به صورت متواتر و مكرر به مقابله و مقاومت در برابر هژموني و تك روي امريكا بر مي خيزد. روسيه در مقابل اين يكجانبه گرايي به شكل هاي مختلف مقاومت هر چند محدود خويش و به تعبير ديگر استقلال سياست خارجي خويش را به نمايش گذاشته است.
دكترين نظامي روسيه اما هنوز و با وجود گذشت نزديك به دو دهه داراي ويژگي عكس العملي است. اگر طي سال هاي گذشته دكترين نظامي روسيه در يك نوبت در سال 1997 رويكرد اوراسيايي يافت و در سال 2000 به ناتو به عنوان يك تهديد نگريست و در سال 2003 حق دفاع پيشگيرانه را براي روسيه ايجاد كرد اما هنوز به مقدار زيادي خالي از ابتكار و عكس العملي است. شايد توان و استحكامي كه روسيه در عصر پوتين يافته است هنوز قدرت كافي را براي ورود روسيه به اين عرصه ايجاد نكرده است.
از سوي ديگر نيز تجربه روسيه در ورود به جنگ ستارگان و شكست در اين رقابت موجب شده است كه از هر گونه ورود به رقابت تسليحاتي جديد اجتناب نمايد. شايد پيشنهاد هاي متفاوت و مكرر روسيه به امريكا براي مشاركت در طرح سپر موشكي نيز در اين راستا قابل تحليل باشد. روسيه از سويي تلاش مي نمايد در تعريف دشمن فرضي مورد نياز سياست خارجي امريكا مشاركت كند و از سوي ديگر طرح كشاندن روسيه تجهيز شده به سرمايه هاي ناشي از فروش انرژي به يك رقابت جديد تسليحاتي را با شكست مواجه نمايد.
3. پيشنهاد نهايي پوتين رئيس جمهور روسيه به رئيس جمهور امريكا در زمينه بهره برداري مشترك از پايگاه راداري " قبله " در آذربايجان مي توانداهداف متفاوتي را دنبال نمايد. پايگاه قبله كه در سال 1360 به بهره برداري رسيد اگر چه همچنان كه رئيس جمهور روسيه اشاره كرده است نياز به نوسازي دارد اما از توانايي قابل توجهي براي كسب اطلاعات از ايران٬ تركيه٬ كشورهاي عربي و خاورميانه و حتي شرق دور برخوردار است. به نظر مي رسد ارائه اين پيشنهاد بيش از مشاركت در اين زمينه٬ هدف به نمايش گذاشتن مقاصد امريكا از ايجاد سپر موشكي را دنبال مي نمايد و با اين پيش فرض ارائه گرديده است كه امريكا حاضر به كنار گذاشتن طرح موجود و انتخاب اين جايگزين نيست. بايد در نظر داشت كه طرح كنوني امريكا ايجاد يك مجموعه شامل ده رهگير در لهستان و يك سيستم راداري در چك است و سيستمي را كامل مي كند كه در حال حاضر در ايالات متحده٬ گرينلند و بريتانيا مستقر است در حاليكه پايگاه قبله تنها شامل يك سيستم راداري است.
4. نامطلوبب ترين برآيند شرايط موجود اين است كه روسيه در ضمن مذاكرات و احتمالاً در قبال امتيازاتي به صورت دو فاكتو ايجاد سامانه دفاع موشكي را بپذيرد و در پي آن همكاري ميان امريكا و روسيه براي بهره برداري از پايگاه قبله شكل گيرد. در اين صورت منافع مشترك و دراز مدت منطقه اي به مقدار زيادي تحت الشعاع تعاملات بازيگران بزرگ قرار مي گيرد. طبيعتاً ارائه اين پيشنهاد از سوي روسيه ابهاماتي را در ذهن كشورهاي منطقه و همسايگان جنوبي ايجاد مي نمايد و احساس ناخوشايندي در فضاي همكاري فيمابين فراهم مي كند. در عين حال توجه هر كشور به جايگاه آن در سياست خارجي كشور مقابل مي تواند به فهم عميق تر و تحليل شرايط موجود كمك نمايد. در مورد روسيه نيز مي بايست هم به جايگاه پررنگي را كه امريكا٬ اروپا و خارج نزديك در سياست خارجي اين كشور اشغال مي نمايد و هم به طيف هاي رنگارنگ و گروه بندي هايي كه سياست خارجي اين كشور را شكل مي دهند توجه نمود

نویسنده:دکتر سنایی

نوشته شده توسط در پنجشنبه 15 آذر1386 ساعت 10:50 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

نوشته شده توسط در جمعه 2 شهریور1386 ساعت 10:30 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

زماني كه ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه در اجلاس سفراي روسيه در مسكو سخنراني مي‌كرد به ضعف ادراك از تحولات ميداني و گزارشات غيركاربردي و ناتوانايي در تاثيرگذاري در سياست خارجي مختصر و مفيد اشاره كرد. ليكن بي توجهي دستگاه سياست روسيه به چگونگي استفاده از ديپلماسي و افزايش توان ملي روسيه كماكان ادامه دارد و ديپلماسي روسي بدليل پراكندگي و ادراك متفاوت از صحنه و روند جهان نمي تواند با واكنش سريع و مطلوب پاسخ دهد و بهمين دليل است كه بي تفاوتي شگفت انگيزي در حوزه هاي مختلف و حتي حساس ژئواستراتژي روسيه مشاهده مي شود.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط در چهارشنبه 16 خرداد1386 ساعت 7:22 بعد از ظهر موضوع | لینک ثابت

شاهو حسینی ـ مهاباد

پایان جنگ سرد تنها پایان یک رقابت ایدئولوژیک سیاسی- اقتصادی میان دو ابر قدرت و هم پیمانانشان نبود.بلکه پایانی بود. بر اکثر الگوهای وستفالیایی حاکم بر مناسبات سیاسی،علمای سیاسی امروز معتقدند.که با توجه به الگوی تمدنی ، برخوردهای جهان بیشتر در حوزهای فرهنگی روی خواهد داد.به طوری که تفاوت فرهنگی به صورت شکاف فعالی در حوزهای اجتماعی صف بندی های سیاسی را آرایش می دهد.آنها معتقدند،که ساختارهای سیاسی سرکوبگر و رژیم های غیر دمکراتیک به دلیل ماهیت پیشا دمکراتیک و پیشا جهانی شدن و حاکم بودن الگوهای هنجاری متناسب با دوران جنگ سرد و سیستم موازنه ی قوای دو قطبی،فاقد انعطاف و پتانسیل لازم برای برخورد با این چالشها هستند.از جملهی این رژیمها،رژیم

حاکم بر ترکیه می باشد.با توجه به شکل گیری شالوده ی اتحادهای پس از جنگ سرد بر اساس مشترکات دینی، فرهنگی و فومی، به نظر می رسد. حاکمان ترکیه هنوز منافع ملی و امنیت ملی خویش را بر اساس مناسبات حاکم بر دوران جنگ سرد که در آن ترکیه به دلیل وضعیت ژئوپلتیکی خود، از یک برتری ژئو استراتژیکی بر خوردار بود، پیگیری و تعریف می نماید.

ادامه مطلب

نوشته شده توسط در سه شنبه 15 خرداد1386 ساعت 11:26 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

شاهو حسینی_مهاباد

Shaho_huseni@yahoo.com

بدون شک از سده چهاردهم ميلادي به بعد که قدرتهاي اروپايي در صدد دسترسی به شرق دور برآمدند از اهمیت استراتژیک خاورمیانه آگاه شدند. تا به امروز این منطقه هم به لحاظ ژئوا ستراتژیکی و از زمان پیدایش نفت به لحاظ ژئواکونومیک اهمیتی حیاتی پیدا کرده است. کشف چاههای نفت که بنیادی ترین نقش در تحولات تکنولوژیکی غرب و به تبع آن توسعه روزافزون اقتصادی را به دنبال داشت؛ باعث حضور قدرتهای بزرگ در این منطقه و تبیین استراتژیهای خود بر اساس میزان دسترسی و حفاظت از منابع خود در منطقه جهت دوام و پایداری توسعه کشورهایشان گردید. پایان جنگ جهانی در ژئوپلتیک روابط بین الملل تحولات عظیمی را به دنبال داشت و منجر به خروج بریتانیا و جایگزینی آمریکا از دهه هفتاد به طور گسترده شد. آمریکا در این دوره که در یک رقابت ایدئولوژیک با جهان شرق به سر می برد. برای تثبیت هژمونی خود در نقاط استراتژیک که مهمترین آن اروپا و خاورمیانه بود. طرحها و دکترینهای گوناگون را طراحی و اجرا نمود که اصلی ترین آن طرح مارشال برای بازسازی اقتصادی اروپا بود. آمریکا بدین وسیله توانست نظم اقتصادی جهانی را مطابق اهداف خود تعریف نماید. در حوزه سیاستهای امنیتی، از اصلی ترین دکترینهای آمریکا، که در دوران جنگ سرد برای دفاع از منافع و دستاوردهای خود و هم پیمانانش طراحی شد؛ دکترین ترومن بود. ریشه اصلی این دکترین گزارش جرج کنان، از اعضای سفارت آمريکا در شوروی بود. او در آن گزارش برای و بازدارندگی شوروی و مقابله با نفوذ کمونیسم در مناطق استراتژیک، به دولت آمریکا توصیه کرد که نیروهای همسنگی در مناطق آزاد بلوک غرب و اقمارش مستقر کند و با ایجاد حصار به دور بلوک شرق از دسترسی شوروی به جهان آزاد جلوگیری شود. این محاصره حوزه های اقتصادی، سیاسی و نظامی را در بر می گرفت. از جمله راهکارهای این دکترین، ایجاد پایگاههای نظامی در کشورهای متحد بلوک غرب، پیش گیری از دسترسی بلوک شرق به اعتبارات بانک جهانی و صندوق بین المللی پول و فشار بر کشورهای این بلوک از طریق سازمانهای بین المللی بود.
از جمله کشورهایی که این دکترین از دهه 50 به بعد روی آن تأکید کرد، ترکیه بود. ترکیه به دلیل وضعیت ژئوپلتیکی خاصش که در امتداد مرزهای شوروی با آذربایجان، گرجستان، ارمنستان مرزی خشکی و با اوکراین در حوزه دريای سياه مرز دریایی داشت؛ علاوه براین سیطره و کنترل تنگه های استراتژیک بسفر و داردانل را که از راههای اصلی دسترسی شوروی به آبهای آزاد بود در اختیار داشت اهمیت استراتژیک پیدا کرد. مجموعه این عوامل باعث شد تا ترکیه به سرعت وارد پیمان ناتو گشته و به متحد استراتژیک آمریکا بر اساس آموزه هاي دکترين ترومن برای پیشگیری از هرگونه تهدید شوروی علیه چاههای نفت خاورمیانه، تبدیل شود. آمریکا برای پیشگیری از تهدیدات شوروی تلاش کرد تا با استقرار یک سیستم از پایگاههای هوایی و دریایی دسترسی کامل به خاورمیانه و شمال آفریقا را داشته باشد. این تحرکات در واقع مطابق استراتژی مهار سرزمین حاشیه برنامه ریزی شده بود. مطابق این استراتژی پایگاههایی در اطراف شوروی و اقمارش تعبیه گردید . استراتژیک ترین پایگاههای ایجاد شده که رابط و پیوند دهنده پایگاههاي اصلي بودند عبارت بود از پیشروی ناتو و ایجاد پایگاه در ترکیه به عنوان حلقه غرب و پیشروی سنتو به پاکستان به عنوان حلقه شرقي، در دهه 50 شتاب نفوذ شوروی در مصر، عراق، الجزایر، لیبی، یمن شمالی و جنوبی و سوریه که همراه بود با فروش مقادیر زیادی جنگ افزار، اعزام مستشاران نظامی، طراحی و تدوین استراتژیهای دفاعی برای این کشورها، بیشتر شد. آمريکا براي جلوگيري از نفوذ شوروی، از ترکیه به عنوان مهمترین حوزه نفوذ جهت مقابله استفاده می کرد به طوریکه ترکیه میزبان تأسيسات گوناگون آمريکا گردید. از جمله آنها پایگاههای هوايی و دریایی، ايستگاههايي براي سیستم های راداری علائم اطلاعاتي و ايستگاههاي لرزه نگاري را می توان نام برد. با این روند، ترکیه تا پایان جنگ سرد به عنوان متحدی استراتژیک اهمیتی بسیار داشت. به عبارتی دیگر اهمیت استراتژیک ترکیه به عنوان یک معلول، تحت تأثير حضور تهدیدات شوروی به عنوان علت، شکل گرفته بود. اما با پایان گرفتن جنگ سرد و ضرورت تبیین استراتژی امنیتی جدید در آمریکا مطابق و موافق با تحولات جهانی، بدون تردید درجه اهمیت متحدان و نوع نگرش آمریکا به این متحدان تغییرات چشمگیری یافت. زیرا آمریکا همواره از دریچه استراتژیهای امنیتی اش به متحدان می نگریست که از جمله دلایل آن الف: با استمرار پیشرفتهای تکنولوژیکی در زمینه جنگ افزارها، هواپیماها و ماهواره ها به تدریج ضرورت داشتن پایگاه در مناطق دور برای آمریکا بی اهمیت شد. ب: تحولات پس از جنگ سرد که منجر به اضمحلال شوروی و بلوک شرق گردید باعث شده که امروزه ناتو تا شرق روسیه پیشروی نموده و تهدیدات شوروی سابق برای حوزه های نفتی کاملا از بین برود در نتیجه اهمیت ترکیه به عنوان یک حوزه ژئوپلتیکی که نقش بازدارندگی داشت از بین برود.
پس از حمله آمريکا به عراق و سرنگوني صدام، استراتژیستهای آمریکایی بر اساس طرح نظم نوین جهانی، ایجاد صلح و دمکراسی و تغییر در ژئوپلتيک نرم ( جريان قدرت در درون جامعه و ساختار سیاسی) در منطقه و به خصوص عراق حضور خود را تحکیم نمودند. آنها برای تحقق اهداف و منافع خود با هرگونه مانعي به شدت برخورد کردند و هرگونه تحولي را که موافق و موازي اهداف و منافع آنها بود تقويت نمودند. از جمله مواردی که تقویت شد شکل گیری حکومت جدید، تثبیت و به رسمیت شناختن حریم فدرالی کردستان، تدوین قانون اساسی و رأی آوردن آن با حدود 80 درصد آراي مردم، شفاف شدن آينده کرکوک در قانون اساسی بودند. آمریکا در این حوزه همه موارد ذکر شده را تقویت کرد و هرگونه تهدید علیه موارد فوق را که مهمترین آنها طرح بیکرـ همیلتون بود از رده خارج کرد. اکنون مدتی است با توجه به این که زمان قانوني روشن شدن آینده کرکوک با مراجعه به قانون اساسی و آرای مردم فرا رسیده ترکیه تحرکات و تهدیداتی را شروع نموده و بسیاری از تحلیلگران چنین پیش بینی نموده اند که در صورت تصادم کردها و ترکها، آمریکا به نفع ترکها از کردها چشم پوشی خواهد نمود. این تحلیل متأسفانه از ضعفهای نظری زیادی رنج می برد.
عراق هم اکنون در حوزه سیاسی تحت قيمومیت غير مستقیم آمريکا و در حوزه نظامي ـ امنيتي تحت قيمومیت مستقیم اين کشور قرار دارد. با توجه به این که کرکوک و حریم فدرال کردستان جزوي از عراق می باشند بنابراین شامل این قیمومیت هستند. همچنین عراق مرکز ثقل و کانون اصلی آمریکا برای شروع و گسترش تحول در خاورمیانه است. هرگونه تهدیدی در این حوزه ژئوپلتیکی به مثابه تلاش برای ناکام گذاشتن آمریکا در دستیابی به اهدافش می باشد و همچنانکه پیشتر نیز بیان شد آمریکا به شدت با آن مقابله می کند.
نتيجه آن که تحرکات و تهديدات ترکیه، به هيچ عنوان چالشی برای کردها نیست بلکه تقابلی است با آمریکا. به عبارتی ساده تر تحرکات ترکیه در این حوزه تهدید علیه استراتژی و منافع آمریکا در منطقه است. ترکیه به خاطر سه موضوع چند ده سال است که در خواستش برای ورود به اتحادیه اروپا و در گذشته جامعه اقتصادی اروپا معلق مانده الف:به خاطر رسمیت نشناختن قبرس به عنوان عضوی از اعضای اتحادیه اروپا ب: خودداري از قبول واقعه قتل و عام ارامنه ج: مشکلات حقوق بشر و تعرضات گسترده به حقوق کردها و سرکوب آنها. ترکیه از تغییرات استراتژیکی در نگرشهای راهبردی آمریکا در باره خود به خوبی آگاه است و به شدت احساس تنهایی می کند. زیرا هنوز به طور کامل در آغوش اروپا آرام نگرفته، به دلیل حذف شوروی و پایان جنگ سرد از درجه اهمیتش نزد آمریکا به شدت کاسته شده، با چالشهای داخلی بسیاری روبروست. بنابراین حضور در اتحادیه اروپا برای ترکیه نقشی حیاتی دارد. این کشور به جای تبیین سیاست خارجی و باز تعریف امنیت ملی به طور واقع گرایانه با دست زدن به تهدیدات و تحرکات انحرافی در صدد گشودن جبهه اي جديد جهت استفاده از آن برای معامله با اروپا می باشد به عبارتی دیگر ترکیه می خواهد این موضوع را به عنوان پروژه اصلي و کانون گفتگو جهت پیوستن به اتحادیه اروپا و فشار بر آمریکا جهت اعمال نفوذ آمريکا براي ایجاد سهولت در پذیرش این کشور به شمار مي آورد. اما واقعيت اين است که تهديد حریم کردستان و دخالت در کرکوک از طرف ترکیه به عنوان کشوری که در حوزه ژئوپلتیکی اروپا قرار گرفته تهدید مستقیم تمامیت ارضی عراق است که در حوزه ژئوپلتیکی آسیا قرار دارد. در نتیجه این موضوع علاوه بر اینکه به شدت خشم اروپائیها را به دنبال خواهد داشت تهديدي جدي عليه منافع آمريکاست. که البته کنگره آمریکا با در دستور کار قراردادن لايحه محکومیت قتل و عام ارامنه ترکیه و تلاش برای تصویب آن در روزهای آتی، ترکیه را با چالشهای اساسی روبرو کرده به طوریکه ترکیه نه تنها نتوانسته به مقصد خود برسد بلکه باری به مشکلات او در جهت ورود به اتحادیه اروپا نیز افزوده شده است.

نوشته شده توسط در سه شنبه 15 خرداد1386 ساعت 11:13 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

• 
  اعتقاد به نظام  دوگانه ی تکاملی را می توان در نظریه های  بسیاری از صاحبنظران و نظریه پردازان جامعه شناسی مشاهده کرد  . هرچند گاهی این طرح دوگانه با طرحهای سه گانه یا بیشتر همراه می شود ،اما مرزبندی میان دودوره درتاریخ تکاملی زندگی اجتماعی انسان ،درنظریه های  بسیاری از اندیشمندان جایگاه ویژه ای دارد . هر نظریه پردازی با ژرف نگری در مولفه های خاص و سوگیری ها و بردارهای حرکت جوامع ،به جمع آوری نکاتی می پردازد که آنها را شاخصهای خاص و نقاط افتراق میان دو مرحله ی تاریخی می داند . درواقع دردیدگاه دوانگارانه ی حرکت تکاملی جامعه ، پویایی شناختی جوامع به نحوی است که همواره جامعه تغییراتی به سوی دگرگونی از خود نشان می دهد .این تغییرات در مرحله ای به شکلی در می آید که انبوهی از تغییر در مولفه ها و نهادها را نشان می دهد و می توان به راحتی میان آن با گذشته یا مرحله ی پیشینی تفاوت قائل شد . از دیدگاه دیالکتیک تغییرات ، تحول به شکل بطئیء و حرکت جزئی به شکل تغییر کمیتی در اجزاء اتفاق افتاده در کلیت موضوع انباشته شد ه و در مرحله ی جهش دیالکتیکی به تغییر کیفیتی در کلیت موضوع ختم می شود . در این دیدگاه در مراحل پیش از جهش می توان اختلافاتی میان اختصاصات هر جزء در دو زمان متوالی پیدا کرد ،اما کلیت موضوع و جمع اجزا  با کیفیت واحدی مشخص می شود . در طی تغییرات کمیتی ،تاثیر تغییرات کمیتی اجزا سرانجام به تغییری کیفی در کلیت منتهی شده ،در شکل جدید، موضوع کاملا" متفاوت از قبل خواهد بود . جامعه در شکل جدید چه از نظر اختصاصات اجزاء و چه از نظر ویژگیهای کلیت خود دچار تغییر گشته ،این تغییرات با اندکی تعمق بخوبی قابل تشخیص است . اگر هر دوره را تا پیش ازتغییردرده قسمت زمانی قرا دهیم اختلاف میان اولین قسمت ازدوره ی بعدتغییر، با دوره ی ماقبل خود، بسیاربیشترازاختلاف میان بالاترین بخش هردوره با دوره ی اول ازهمان دوره است .
  هر چند در دیدگاه دیالکتیک مارکسیستی ،این تغییرات و تحول تنها در قالب اسلوب دیالکتیک قطبی قابل تبیین است ،باید توجه داشت که روند تحولات جامعه می تواند از طریق اسلوبهای دیگری همچون هم آوردی ( تضمن متبادل یا هم فراخوانی ) نیز انجام پذیرد . در چنین حالتی جامعه مجموعه ای است در هم پیچیده از نهادها و مولفه ها و ساختهای خاص که تغییرات آنها در طی گذشت زمان عملا" انجام پذیر است اما الزاما" کلیتی با سنخیت جدید و کاملا" متفاوت از نظر جوهر و ذات  حاصل نمی شود و کلیت موضوع ؛ جامعه همچنان با بسیاری از صفات پیشین قابل تشخیص است .مثلا" نهاد خانواده در گذر از دوره ی فئودالی به سرمایه داری همچنان وجود دارد لکن در بسیاری صفات متفاوت از قبل شده است .از نظر جوهر و اساس چیزی به نام نهاد خانواده همچنان چه در دوره ی قبل و چه در دوره ی بعد موجود و اساس حفظ جامعه و تامین نیروی انسانی ِاجتماعی شده برای آینده ، است و وظایف ، کارکردها و ارزشهای آن موجود است لکن با تغییراتی که الزاما" شرایط جدید برای آن پدید آورده است، می توان گفت  نهادهای مختلف جامعه ی بشری  خصوصا" نهادهایی که عامل بهره کشی فرد از فرد هستند در این تحولات دیالکتیکی پابرجا مانده اند لکن در صورت یا از دیدگاه پدیدار شناسی در نمود و پدیدار متفاوت گشته اند اما بود آنها به عنوان عاملی برای بهره کشی یا سنخیت آنها هیچ تغییری نکرده است ( در دیدگاه فمینیستی خانواده یکی از نهادهای پابرجای بهره کشی جنسیتی یا استثمار زنان به شمار می آید در دیدگاه آنارکوسندیکالیستی دولت نهاد اصلی بهره کشی قدرتمندان اقتصادی و بالطبع سیاسی از مردم فاقد قدرت به شمار می رود از دیدگاه منتقدان نهادهای اجتماعی آژانسهای اجتماعی کردن همچون مدرسه ، قوانین جزایی و زندان و ... ابزارهای حفظ قدرت موجود و از کار انداختن نظرات و تمهیدات  دیگر اندیشان برای تغییر در ارکان جامعه است و . . . تغییرات اساسی و بنیادین درهیچیک از این نهادها را نمی توان در تحول یک دوره به دوره ی بعدی در دورانهای سه گانه ی پس از کمون اولیه مشاهده کرد .این نهادها همچنان عواملی در جهت حفظ قدرت فرادستان و حفظ نظم موجود و هرم طبقاتی در جوامع هستند .)
  از دیدگاه دیالکتیکی نمی توان جامعه را محدود به یک تکامل دیادیک یا دوگانه دانست زیرا دیالکتیک به معنای حرکت همواره ی کلیتها در اثر تقابلها ست بنابراین همچنانکه هرگز نمی توان نقطه ی پایانی برای تقابلها در جهان محدود به فضا - زمان قائل شد نمی توان نقطه ی پایانی نیز برای روند دیالکتیک و تحولات جامعه و مراحل آن در نظر گرفت . ( البته می توان انتظار داشت که سوی برآیند بردارها ی تحول و تغییرات جامعه جهت های جدید و ابعاد کثیر تری بیابد. از نظر تجسم ریاضی تغییرات خطی به سطحی وتغییرات سطحی به  عمقی و تغییرات عمقی به تغییرات با ابعاد زمانی مکانی بیشتر  تغییر یابد ) هر گاه در چنین تصوری تنها اسلوب دیالکتیکی ممکن را اسلوب  قطبی در نظر بگیریم ، تسری تغییرات در تمامی اجزا و کلیت جامعه باید در سنتزی نمایان شود که کاملا" متفاوت از صورت قبلی از نظر یک کیفیت خاص باشد ؛ آنچنانکه جامعه ی مدرن یا صنعتی در دیدگاه بسیاری از جامعه شناسان نظری و نظریه پردازان ،کاملا" متفاوت از نظر صورت و محتوابا جامعه ی سنتی است . کنت ، دورکیم و پارسونز بالاخص جدای از این دیدگاه نیستند هر چند آنان را نمی توان معتقد به  دیالکتیک قطبی دانست ،لکن در نظر آنان جامعه ی مدرن کاملا" متفاوت از جامعه ی قبلی خود یعنی جامعه ی سنتی است و جوامع صنعتی ، جدید ، مدرن یا هرچه نامش را بگذاریم کاملا" متفاوت است با جوامع سنتی یا قدیم (حتی اگر در دو مکان در یک زمان باشند ). جالب اینجاست که هر چند مارکس به عنوان شاخص تفکر دیالکتیک قطبی مطرح است ،دیدگاه او  در ارتباط با تحول جوامع از برده داری به فئودالی و از فئودالی به سرمایه داری نشان از اعتقاد او در تغییرات دیالکتیکی در جهات متفاوت و ابعاد مختلف دارد .آنچه مارکس در آغازمانیفست بیان می کند  نشانگرآن است که لااقل در طول سه تغییر دیالکتیکی جوامع از برده داری به فئودالیسم و از فئودالیسم به سرمایه داری هیچ تحولی در اساس بهره کشی انسان از انسان صورت نپذیرفته است لکن صورت ظاهر یا نمود جامعه تغییر یافته است به عبارت دیگر از دیدگاه دیالکتیک تغییرات را می توان به کمک اسلوب هم آوردی توضیح داد اما سنتزی که اساس و کیفیت بهره کشی فرد از فرد را متحول کرده باشد صورت نپذیرفته است . مارکس می نویسد : « تاریخ تمامی جوامع تا کنون موجود ، تاریخ مبارزات طبقاتی بوده است . آزاده و برده ، پاتریسین و پلیبین ، ارباب و سرف ، استاد کارگاه و پیشه ور روزمزد ، دریک کلام ، ستمگر و ستم دیده با یکدیگر ستیزی دائمی داشته و به پیکاری بی وقفه گاه نهان و گاه آشکار ، دست یازیده اند ، پیکاری که هربار یا به نوسازی انقلابی کل جامعه یا به نابودی توامان طبقات در حال پیکار انجامیده است . در دوران پیشین تاریخ ، تقریبا" در همه جا با نظم پیچیده ای از جامعه روبرو هستیم که به رده های متفاوت و درجه بندی های گوناگون از مرتبه ی اجتماعی تقسیم شده است . در روم باستان با پاتریسین ها ، شهسوارها ، پلیبین ها و برده ها و در قرون وسطی با ارباب های فئودال ، واسال ها ، استادکارها ، پیشه ورهای روزمزد ، کارآموزها و سرف ها روبرو هستیم ؛ و تقریبا" در تمام این طبقات نیز درجه بندی های فرعی تری را می یابیم . جامعه ی بورژوایی جدید ، که از ویرانه های جامعه ی فئودالی سربر آورده ، تضادهای طبقاتی را از بین نبرده است . در عوض طبقاتی جدید ، شرایط جدید ستمگری و اشکال تازه ای از مبارزه را جانشین نوع کهنه ی آن ها کرده است . . . » 1
  عدم بهره کشی انسان از انسان در طول دوران کمون اولیه با تغییر در دوران بعد از آن ، به استثمار فرد از فرد ( و حتی جامعه از فرد ) تغییر می کند و در طول سه دو ره ی بعد ( آنچنانکه نظریه ی تاریخی مارکسیستی  با نتیجه گیری از تجربه ها و استنادات تاریخی می گوید ) بدون تغییر می ماند و تغییر آن در دورانهای بعدی باید لاجرم به قطع بهره کشی فرد از فرد ختم شود که بدلیل ذات حرکت دیالکتیکی باید ابعادی کثیرتر از دوره ی کمون اولیه داشته باشد پایداری یا تعادل مطمئن و پویا ( قابل تعریف از نقطه نظر فیزیک و مکانیک برداری ) لاجرم باید صفت افزوده بر عدم بهره کشی باشد که ابعاد تغییراتی که صورت خواهد گرفت تا چنین امری محقق شود بدلیل عدم قرارگیری فعلی جوامع درراستای آن از دید پنهان است .درروند تحولات تاریخی ، تغییرات جزئی تری البته  صورت پذیرفته است .
  می توان اینگونه به روند تغییرات تاریخی جوامع از دیدگاه دیالکتیکی و با کمک اسلوبهای دیالکتیک نگریست که آنچه در جریان تغییرات دورانهای تاریخی پس از کمون اولیه و تا کنون    ( مثلا" در تاریخ غرب رخ داده است) در قالب اسلوبهای دیگر به جز  اسلوب قطبی انجام پذیرفته  که اگر برای تبیین آن از اسلوب هم آوردی استفاده کنیم ، نوعی تغییراتِ همراهِ مولفه ها ، نهادها و ... ی جامعه را نشان می دهد که در تکامل خود سرانجام در قرینگی کامل و تضاد منتهی به تناقض به سنتز خواهد رسید،  سنتزی که سرانجام در ابعاد کثیرتری ایجاد خواهد گردید.  لازم است تا در اینجا یکبار دیگرسنتز تعریف شود. در دیالکتیک مارکسیستی که تنها منظر آن قالب اسلوب قطبی است سنتز به عنوان تغییر کامل پس ازرسیدن به تناقض و  تعارض تز و آنتی تز است، لکن در دیالکتیک اسلوبهای متکثر سنتز به معنای نتیجه تغییرات یک کلّ در اثر تقابلهای موجود در آن است که می تواند منطبق بر برآیند مولفه ها و بردارهای عناصر متقابل سوی خاص داشته باشد و در یک بعد یا چند بعد حرکت کلّ را بسته به ابعاد عوامل متقابل ممکن سازد . در بالاترین نوع تغییرات که در قرینگی کامل ( از دیدگاه فیزیکی ) و تناقض مطلق ( از دیدگاه فلسفه ی دیالکتیکی در اسلوب قطبی ) صورت می گیرد ، عوامل دیالکتیکی را می توان با نامهای تز و آنتی تز  خواند ودر این حالت سنتز حاصله منطبق بر محو کامل تز و آنتی تز و پدید آمدن مقوله ی جدید و کاملا" متفاوت از قبل خواهد بود (در فیزیک  برخورد یک ذره و پادذره در طبیعت منجر به آزاد شده مقادیر متنابهی انرژی و محو دو ذره ی ابتدایی می گردد . ) 2
  آنچه در دیدگاه مارکسیستی تغییر و تحول هر دوره و ظهور دوره ی جدید را ایجاد می کند، مفهوم نمادواژه ی انقلاب است و این انقلاب می تواند دردو مسیر متفاوت ،دو حاصل متمایز از یکدیگر را ایجاد کند. آنچه در تکمیل نظریه ی مارکس و در توصیف لوکاچ ازچگونگی  تغییر دیالکتیکی جوامع طبقاتی به جامعه ی بی طبقه ،ایجاد می شود و در تغییر طبقه ی در خود به طبقه ی برای خود رخ می دهد سبب ایجاد خودآگاهی در طبقه ی فرودست گردیده ،هرم طبقاتی را بر هم ریخته و به جامعه ای بدون طبقات به معنی جامعه ای بدون بهره کشی می رسد. نباید از نظر دور داشت که دراین مرحله می تواند ( آنچنانکه در تحول دورانهای برده داری به فئودالیسم و فئودالیسم به سرمایه داری دیده می شود ) هرم طبقاتی و اساس بهره کشی فرد از فرد دست نخورده باقی مانده و تنها شکل جدیدی از بهره کشی ایجاد گردد . بنابراین الزاما" انقلاب به معنای پایان پذیرفتن بهره کشی فرد از فرد یا سنتز فراگیر یا آنچه حاصل دیالکتیک قطبی در نظریه ی مارکسیتی خوانده می شود نیست . به عبارت دیگر در تغییرات دوره های تاریخی ،هرچند از نقطه نظر علم سیاست تحول و تغییر کیفیتی در نهادهای قدرت صورت گرفته است از دیدگاه جامعه شناختی، تحول کیفیتی در تمامی نهادها فقط در ظاهر حادث شده است و تغییر تنها در ابعاد پیشین صورت گرفته و تا زیرورو شدن کامل مولفه ها و مفاهیم اساسی جامعه هنوز فاصله وجود دارد . حتی از نظرفلسفه ی  سیاسی نیز تغییر بنیادین زمانی معنی دار خواهد بود که در اساس بهره کشی فرد و نهادهای در خدمت آن تحول بنیادین صورت پذیرفته و این نهادها یا محوگردند ویا از نظر کارکردها در جهت جدیدی قرار گرفته ،ساخت کلی جامعه و روابط انسانها در جامعه را دچار تغییرات اساسی کنند . از نقطه نظر ریاضی می توان چنین بیان کرد که تغییرات خطی زمانی بنیادین خواهد بود که تغییر در ابعاد کثیرتر مثلا" در سطح یا عمق ( از حرکت یک بعدی به دوبعدی و از دوبعدی به سه بعدی و ... ) صورت پذیرد .
    آنچه یقینا" از مجموع این گفتار می توان نتیجه گرفت آن است که آنچه می تواند منجر به تحولات بنیادین و اساسی در جوامع بشری بشود ، انقلاب معرفتی است ؛تنها در صورت کسب آگاهی ( و نه آگاهی کاذب ) و تحول اذهان عمومی است که تغییرات و سنتز دیالکتیک قطبی  حاصل خواهد شد؛ نحولی که پایدار است و برگشت پذیر نیز نمی باشد . تسری تحول آگاهی انسان به جامعه ،ساختهای جامعه را زیرورو کرده به اساس بهره کشی انسان از انسان پایان خواهد داد. هر گونه آگاهی کاذب یا آنچه در فلسفه ی مارکسیست لنینیستی توسط حزب پیشرو طبقه ی کارگر سبب به راه انداختن موج احساسی ایجاد تغییر درجامعه می گردد ، تنها می تواند صورت ظاهر کانونهای قدرت را تغییر داده و در جهت ایجاد کانونهای جدید بهره کشی انسان از انسان قرار گیرد (همانند آنچه در پی انقلاب اکتبر روسیه و ایجاد نوع جدید سرمایه داری یعنی سرمایه داری دولتی در شوروی و بسیاری از کشورهای موسوم به بلوک شرق به وقوع پیوست و با گذشت زمان عدم پایداری خود را نشان داد) تنها انقلاب واقعی انقلابی است که با دگرگونی شناخت و معرفت انسانی و جامعه و با ایجاد آزادی در تفکر و قرار گرفتن در مسیر پویای تحولات آگاهی و معرفت حادث می گردد . از این منظر انقلابهای معرفتی  همانند انقلابهای علمی و انقلابهای دینی را می توان به عنوان انقلابهای بنیادین مطرح ساخت .انقلاب و تحول جوامع از دوره ی پیشامدرن به مدرن و پست مدرن یقینا" مدیون تحول در آگاهی و شناخت و انقلابهای علمی است . آنچه دراختلافات  صورت ظاهرجوامع پیشامدرن و مدرن دیده می شود نتیجه ی تغییرات بنیادین در تفکر، آگاهی و شناخت جامعه است که در تسری به نهادهای جامعه ،تحول نهادها را ایجاد می کند ( از منظر جامعه شناسی مید تغییر جوامع ایمایی به جوامع نمادین که در کثیر الابعاد شدن مفاهیم و آگاهی و شناخت  انسان از نمادها حادث می شود ،یکی از اینگونه تحولات بنیادین است که می توان آن را در کالبد تغییرات دیالکتیکی در طی یک انقلاب شناختی تبیین کرد )
  انقلابهای دینی که در طی تلاش انسان برای کسب آگاهی در طول تاریخ حادث شده اند ومی توان آنها را با  با تحول  شناخت انسان ازمفهوم نماد خداوند ،شناسایی کرد نمونه ی بارزی از انقلابهای شناختی است که  تحولات بنیادینی را در جوامع انسانی به دنبال داشته است .
  آنجه در تاریخ تحولات دین در جوامع بشری از آغاز تاریخ قابل مشاهده است با انقلابهای معرفتی پیاپی سبب تحول انسان و جامعه ی بشری شده است . حاکمیت ادیان اسطوره ای درجوامع باستانی مانند آنچه در اعتقاد به خدایان متعدد در یونان باستان وجود داشت ،با گذر به ادیان الهی و در نزدیک شدن معرفت انسانی به دستیابی  به مفهوم نزدیکتر به حقیقتِ مفهوم نماد خداوند ،را می توان نمونه ای از یک انقلاب معرفتی - دینی دانست که تاثیرات شگرفی در نگرش و رفتارهای جوامع انسانی ایجادکرده و خود سرآغاز تلاش برای دستیابی به برابری و عدالت زمینی بوده است .  در جوامع باستانی ،انقلاب معرفتی در اعتقادات دینی با گذراز خدایان اسطوره ای که در واقع تمثیلهایی از انسانها یی با قدرتهای انسانی خارق العاده و مرکب از کشمکشهای خیر و شر در وجود یک اسطوره بوده اند ،  به اعتقاد به  خدای واحد عاری از نیروهای شر بوده که انسان را در مسیر تفهم و اعتقاد به قدرت تفکر و تلاش برای گذر از« باور به تقدیر» قرار داده  واورا  متوجه  تواناییهایش ،اختیار و آزادی درتعیین سرنوشتش کرده است . ( در آثار هومر همچون ایلیاد و ادیسه انسانها همواره مقهور قدرت و بازی خدایان تصویر می شوند و فاقد هرگونه قدرت تفهم اختیار و نقشی در سرنوشت خود و به عبارت دیگر ناتوان از فهم واقعیتها و کنش انسانی هستند که نشان از نوع اعتقاد در جامعه ی آن زمان دارد . )  هرچند اساس ادیان الهی تزریق آگاهی به جهان انسانی بوده و در جوهر و اساس تماما" درجهت تلاش برای قراردادن انسان در مسیر کسب معرفت برای شناخت یک مفهوم  یعنی مفهوم نماد «خداوند » بوده اند ،  این شرایطِ بستر ظهور ادیان بوده که شناخت جامعه از دین را تعیین کرده است وآثار تحول دیالکتیکی دو مولفه ی سطح معرفت موجود در جامعه و آگاهی های دینی نازل شده دردین نوظهور، بوده که شناخت و آگاهی نوینی در جامعه ایجاد کرده و تابع آن تغییراتی در مجموعه ی جامعه را سبب شده است .  ( نمونه ی بارز اختلاف در درک آگاهی های نازل شده توسط دین در جوامع با شرایط متفاوت و دارای سطوح دیالکتیکی متفاوت را می توان درحاصل دیالکتیکی یعنی  میزان نهایی ادراک دین  و سطح نهایی آگاهی در دو جامعه ی عربستان و ایران در هنگام نزول اسلام به خوبی مشاهده کرد .جامعه ی ایرانی به عنوان یک جامعه ی دارای سطح آگاهی دینی بالاتر به دلیل  گذران دوره های قبلی و تجربه ی معارف دینی پیامبرانی چون زرتشت ، کورش ، مانی و مزدک زمینه و بستر مناسبتری برای درک مفاهیم اسلام به عنوان بالاترین دین توجه دهنده به معرفت وآگاهی بود وآثارآن را نیزمی توان به نحو کاملا" مشهود ی در شواهد تاریخی پیداکرد . ) انقلاب معرفتی که با نزول دین اسلام در جهان آغاز شد در مهمترین پیام خود ( که اعجاز قرآن به جای هر معجزه ی دیگر دلیل و مبین این واقعیت است ) توجه دادن انسان به حرکت در جهت کسب آگاهی و قرار گرفتن در مسیر تفکر و شناخت پویا تا رسیدن به معرفت حقیقی و به دور از ایستایی در آگاهی های کاذب و جبری تحت تعین های زندگی در کالبد مادی و انتزاعات ساختهای زندگی اجتماعی و پذیرش نقشهای اجتماعی دیکته شده از ساختهای پیشینی جامعه را مد نظر داشته است . حرکت درمسیررسیدن به مفاهیم واقعی نماد « خداوند » به کمک آگاهیهای واقعی ِ هدایت و نزولی و بدور از تکرار ایستای ذهنیتهای قبلی انسانی ، یا آنچه به عنوان هدف اصلی آفرینش انسان در تمامی ادیان بیان شده است : تلاش برای تکامل آگاهی انسان در شناخت خداوند و طی کردن مسیر پویای  رسیدن به مفهوم نماد خدا .
  در یک نگاه کلی می توان ادعا کرد که این تنها انقلابهای معرفتی و تحول انسان و جامعه ی انسانی به سطوح دیالکتیکی ِآگاهی بالاتر است که می تواند در ساختهای زندگی اجتماعی انسان تحولات بنیادین و پایدار ایجاد کند و انقلابهای سیاسی تنها با تغییر موقت در شرایط زندگی و نمودهای جامعه در حداکثر تاثیر، می تواند تنها به زمینه های تغییر در کسب آگاهی و شناخت انسان و جامعه یاری رساند .
•  دکتر مهدی پیروز نیا
  pirooznia@fasleno.com
  
  منبع:مجله الکترونیکی فصل نو

نوشته شده توسط در جمعه 7 اردیبهشت1386 ساعت 12:56 بعد از ظهر موضوع | لینک ثابت

 ستراتصذصکاني ئةمنييةتي نةتةوةيي ئامريکا ثاش شةأي سارد            

يةکصک لة سةرةکي             ترين ويست و داخوازصکاني مرؤظ و ئامانجي سةرةکي حکوومةتةکان هةوپ و تصکؤشان بؤ سةقامطير کردني ئةهوةني و ئةمنييةتة. ئةمنييةتي نةتةوةيي وةک ثارادايمصک هاوکات لةطةپ سةرهةپداني دةوپةتي نةتةوةيي لة ثاش بأيارنامةي وصستفاليا لة سةدةي‌حةظدةهةم بؤ ثاراستن و دةوامي دةوپةتي نةتةوةيي، کؤتايي ثص هصنان بة شةأي هةمةطير، کؤتايي شةأي ناوخؤيي و بةطشتي دابين کردني ئةهوةني و ئارامي مرؤظ، سةري هةپدا. شک لةوةدا نية کة ماناي ئةمنييةت هةمووکات لة دةلاقةي نيزامييةوة بؤ بةربةرةکاني لةطةپ هةأةشةکان ضاوي لصکراوة. هةر لة سةرةتاي سةرهةپداني ئةمنييةتي نةتةوةيي                يةوة، ستراتذيستةکان بؤ ثاراستني ئةهوةني مرؤظ، لة سةر ئةو بأواية بوون کة بة دوو شصوة ئةمنييةت سةقامطير دةبص.

يةکةم: لةبةر ضاو طرتني هصندص أص و شوصني ئةمني بؤ کةم کردنةوةي خةسارةت

دووهةم: هةوپ بؤ لة نصو بردن يان کةم کردنةوةي هةأةشة لة سةرضاوةأا. توصذةراني ئةم بووارة لة سةر ئةم باوةأةن کة بة لةبةر ضاوطرتن و أةضاوکردني ئةمنييةتي نةتةوةيي دةکرص لة بةرامبةر بةشصکي زؤر لة هةأةشةکان شصوةي بةربةرةکاني ثصويست و طونجاو طةلآپة بکرص.

کؤتايي شةأي دووهةمي جيهاني بؤ ئورووثا وصرانصکي زؤري بة دواوة بوو. بة جؤرص کة ولآتاني ثصشکةوتوو و دةوپةمةندي وةک بريتانيا، فةرانسا و ئاپمانيا بة هؤي شةأ تووشي بارودؤخصکي يةکجار زؤر نالةباري ئابووري هاتن لةو نصوةدا ويلايةتة يةک  طرتووةکاني ئةمريکا لة باري  ذصئؤثؤلةتيکةوة بة هؤي دووري لة بةرةکاني‌ شةأ، نة تةنيا تووشي خةسارةت نةبوو. بةپکة تواني لةباري ثصشکةوتي سةنعةتي و ئابووري بة جؤرص ثةرة بستصني کة بؤ ئاوةدان کردنةوةي سةرلةنوصي وصراني ثاش شةأ، طةلآپةي مارشاپ ثصشکصش بکات. هةروةها يةکصتي ‌سؤظييةتيش " کة تا ئةودةم ئورووثا دووجار ببوو بة هؤي هةپطيرساني شةأ و هصرش بؤ سةر سؤظييةت" تواني أؤذهةلآتي ئورووثا داطير بکات و وةک لةمثةرصک لة بةرامبةر هصرشي ضاوةأوان     نةکراو بؤ سةر سؤظييةت کةپکي لص وةربطرص. بة واتايةکي  تر يةکصتي سؤظييةت تواني بة ئامصري ئايدؤلؤذيک باپي بکصشصتة سةر أؤذهةلآتي ئورووثا. لة أاستي     دا سؤظييةت بة داطير کردني أؤذهةلآتي ئورووثا و ثةرةي جواغرافيايي دةيهةويست کةندوکؤسثي ذصئؤئيستراتذيکي خؤي کة بةرهةمي کةم بةهرةيي ذصئؤثؤلتيکي سؤظييةت بوو، قةرةبوو بکاتةوة. کؤتايي شةأ  بؤ  ئورووثايي                يةکان جطة لة وصراني ئاکامصکي تاپي        تريشي هةبوو؛ ئةويش دابةزيني طةورة زلهصزةکاني وةک بريتانيا و فةرانسا و ئاپمانيا بؤ ثلةي دووهةم و سصهةمي دةسةلآت لــة ئاستي نصونةتةوةيي             دا بوو. بة جؤرص کة کةش         وهةواي دةسةلآتي نصونةتةوةيي تا ثصش شةأي دووهةمي جيهاني خاوةن سيستمي هاوسةنطي هصز و دةسةلآتي فرة لايةن بوو، لةثاش کؤتايي شةأ و دابةزيني زلهصزةکاني ئورووثا، بةستصني دةسةلآتي

نوشته شده توسط در جمعه 25 اسفند1385 ساعت 9:27 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت

نویسنده:داريوش صفرنژاد

در عصر امروز و حتي دهه هاي آتي پيش رو ،موضوع انرژي، به ويژه نفت و گاز و نياز روز افزون جوامع و كشورهاي مختلف جهان، يكي از ابزارهاي تاثير گذار در روابط بين الملل و حتي بر جهان امروز است.

در اين مسير روسيه از چندين سال گذشته تا به امروز با ايجاد مسير هاي مختلف خطوط لوله گاز در مناطق متعدد از جمله در كشورهاي عضو سي آي اس ( كشورهاي مستقل مشترك المنافع شوروي) و همچنين برخي از كشورهاي ديگر در اروپاي شرقي و غربي به منظور صادرات اين انرژي مهم ،اقدام به ايجاد بازارهاي صادراتي مهم و قابل توجه براي خود كرده است.

مهم تر اينكه وابستگي قابل توجهي را در اين كشورها به گاز صادراتي خود بوجود آورده است  و در حقيقت در اين راستا اقدام به شكل دهي يك كانون مهم صادراتي با محوريت انرژي گاز و بدست گيري مونوپل صادراتي آن در دست خود كرده است.

البته در داخل روسيه نيز تمامي فعاليتهاي مهم در عرصه گاز، در قالب شركتي به نام « گاز پروم» تمركز يافته است.

برخي كارشناسان انرژي در جهان معتقدند كه  در حال حاضر قدرت« شركت گاز پروم» روسيه به مراتب تاثير گذار تر از قدرت اتحاد شوروي و تاثير گذاري آن در زمان دوران جنگ سرد( در برخي موارد و در عرصه روابط بين الملل) شده است.

حكومت فعلي روسيه به رهبري پوتين سعي دارد تا با واگذاري و تمركز كل موضوع گاز به «شركت گاز پروم» – كه طي يك روند چند ساله به انجام رسيده است – ضمن انحراف دادن نوك پيكان حملات متوجه خود در بحث گاز و صادرات آن، موضوع را به« گاز پروم» به عنوان يك شريك تجاري مستقل و جدا از دولت روسيه، منتقل نمايد، تا در اين عرصه متوجه مشكل جدي نشود.

اين موضوع به ويژه در حركتهاي دو ساله اخير روسيه در بالا بردن قيمت گاز صادراتي خود به كشورهاي مختلف و حدود 5 برابر كردن بهاي گاز صادراتي اين كشور ـ از حدود 50 دلار به حدود 240 دلار در هر هزار متر مكعب – نمود عيني به خود يافته و به مرور و در پايان قراردادهاي قبلي با كشورهاي مختلف و تمديد و يا امضاي قراردادهاي جديد با آنها، در حال اجراء شدن است.

در حال حاضر شركت« گاز پروم» با سياستها و اقدامات عملي خود، بر رفتار كرملين تاثير گذاري مستقيمي را به ويژه بر روي رفتار دولتمردان روسيه دارد . حضور عناصري نظير: چرنومردين در«گاز پروم» خود منجر به عملكردها و تاثير گذاريهاي سياسي اين شركت شده است.

در واقع بالا بردن قيمت گاز نيز در اين مسير صورت پذيرفته است، چرا كه در صورت پائين بودن قيمت گاز، علاوه بر عدم صرفه اقتصادي، با توجه به تورم بالاي حاكم و روز افزون در اقتصاد جهاني، اين انرژي به عنوان يك ابزار جهاني و حتي تاثير گذار در روابط روسيه با كشورهاي ديگر اثر كم رنگ تري را داشته و نمي توانست به آن صورت كه امروز خود را نمايان مي ساز، مورد توجه قرار گيرد.

در واقع هر گونه حركت روسيه در اين مسير چنانچه از صرفه قابل توجه اقتصادي برخوردار نباشد نمي تواند آن طور كه بايد و شايد خودش را نشان داده و تاثير جدي برجاي گذارد.

ضمن اينكه روسيه با دارا بودن بزرگترين ذخاير ثابت شده گاز در جهان، هم به صورت بالقوه و هم به صورت بالفعل مي تواند حرف اول را در اين عرصه زده و تا ساليان سال در آينده نيز بزند.

روسها معتقدند كه بحث آينده انرژي و امنيت آن- به ويژه در عرصه گاز -  در دست آنان است. با قيمت پائين، روسيه نمي تواند چنين ادعايي را داشته باشد. اين امر مستلزم بالاتر بردن قيمت گاز و به تبع آن بالاتر بردن جايگاه روسيه به لحاظ اقتصادي و سياسي در جهان است.

اين موضوعي است كه هم اكنون به صورت جدي و عملي در دستور كار آنها قرار دارد و در اين مسير به هيچ كس و حتي نزديك ترين متفق سياسي خود يعني بلاروس نيز ترحم و گذشت    نمي نمايند. آنها آرام آرام و طي چند سال آتي سعي خواهند كرد تا اين موضوع را در نزد تمامي مشتريان گاز خود جا انداخته و حكمفرما سازند.

البته در اينجا توجه به اين نكته ضروري است كه شدت يافتن موضوع تعيين بهاي گاز ميان روسيه و بلاروس بيشتر يك نوع نمايش است، چرا كه روابط دو كشور در سطح عملي و در مقطع فعلي( در تمامي سطوح و ابعاد ) بسيار بالا  بوده و راهبردي است.

در حقيقت پوتين قصد دارد تا با اجراي اين سناريو با نزديكترين متفق سياسي خود، اين مسئله را به ساير كشورهاي مشتري گاز روسيه نيز تعميم دهد ( به ويژه در مجموعه سي آي اس).

البته اين روند در سال گذشته و از اوكراين و گرجستان شروع شده و يكي يكي شامل حال ساير كشورهاي طرف حساب روسها خواهد شد.

ارائه گاز به قيمت واقعي، افزايش قيمت آن و پذيرش اين مسئله از سوي كشورهاي مشتري گاز روسيه، بدون شك منجر به بالاتر رفتن وابستگي هاي بيشتر اين كشور ها به روسيه خواهد شد.

پوتين در دوره رياست جمهوري خود  در روسيه، بر دو شعار محوري  تكيه داشته و دارد:

اول – ايجاد ثبات سياسي و اقتصادي در روسيه،

و دوم – ارتقاء جايگاه روسيه در جهان امروز و معادلات بين المللي،

كه وي طي اين دوره و تا به امروز، هم در حوزه سياست با بدست گيري امور مناطق وابسته به روسيه و هم در حوزه اقتصاد با توجه به عزل و نصب هاي انجام شده در«گاز پروم» و شكل دهي آن بر مبناي خواست خود، توانسته است قدرت و اقتدار را در اين جمهوري فدراتيو در دست بگيرد.

در بحث گاز، به واسطه فصل سرما و نياز مشتريان به گاز روسيه، روسها حداكثر بهره برداري را تا به امروز به نفع خود كرده اند و حتي به جهت وجود فصل سرما در اين عرصه يكه تازي نيز     مي نمايند.

نتيجه اينكه:

- در واقع با بال و پر دادن به موضوع گاز و در كانون توجه قرار گرفتن شركت« گاز پروم» در روسيه و نقش تعيين كننده آن در روابط روسيه با برخي از كشورها، اين مسائل مطرح است و   عده اي از تحليل گران سياسي و اقتصادي در روسيه بر اين باور هستند كه  پوتين قصد دارد تا با مهيا ساختن زمينه لازم در اين عرصه و بالاتر بردن تاثير گذاري و نفوذ«گاز پروم» در معادلات داخلي و خارجي روسيه، پس از اتمام دومين دوره رياست جمهوري در سال 2008 ميلادي، رياست و يا هدايت پشت پرده «گاز پروم» را شخصاً بر عهده بگيرد و سكان دار هدايت آن در مسير تعيين شده و شكل گرفته (طي سالهاي قبل توسط وي ) شود.

 تا از اين طريق با بدست گيري سكان هدايت« گاز پروم» به ادامه حيات سياسي و اقتصادي خود در روسيه – به عنوان يكي از افراد كليدي تاثير گذار و بازيگر اصلي در عرصه داخلي و خارجي و حتي سطح  بين المللي  –  ادامه دهد.

- طرح و انتشار طرح هاي ديگري نظير  بحث ايجاد« اوپك گازي»، نيز در واقع اقدامي در جهت تحكيم موقعيت روسيه و«گاز پروم» و حركتي در جهت تثبيت طرح پوتين در اين راستا است.

 اين رويايي است كه پوتين با تحقق آن، روياي پادشاهي بر گاز جهان با استفاده از«گاز پروم» را در سر دارد.

نوشته شده توسط در چهارشنبه 4 بهمن1385 ساعت 11:27 قبل از ظهر موضوع | لینک ثابت